Building Timor-Leste

Back to all blogs
30

Kultura Hamate Kapital?

Esemplu sasan nebe utiliza iha cermonia kulturais

Kultura iha relasaun metin ho sosidade. Kultura hanesan aktividade nebe’e halao iha komunidade nia let husi jerasaun ba jerasaun. Timor Leste iha kultura hanesan:  uma lulik,  barlaki (fetosan-umane), kore metan, tara bandu, se matebian no aktividade seluk- seluk  tan nebe sei metin iha komunidade nia let.

Ita konkorda katak persija duni hametin no haburas kultura. Ita nia identidade nebe uniku hatudu husi kultura nebe mak ita iha. Aktividade kulturais nebe’e temi iha leten ne’e hanesan kustume ida nebe avo sira hatutan husi jerasaun ba jerasaun ho nia objektivu atu kaer metin identidade uma kain ida-idak nian nomos atu hametin relasaun entre membru sira nebe involve iha aktividade kulturais ne’e.

Kultura ou lian Malayu dehan adat ne’e importante atu ita kaer metin. Maibe iha parte seluk kultura mos lori impaktu negativu ba vida moris loron loron nian.  Ba ema sira nebe hili moris liu husi area negosio, kultura sai mos hanesan faktores ida nebe’e bele hamate sira nia kapital  no hamonu negosio. Iha aktividade negosio, faktores importante mak kapital nebe’e kompostu husi : osan, ema, ekipamentus, rai, nomos tempu.

Oinsa kultura hamate kapital ?

Tuir hau nia hare’e no hau nia esperiensia katak atividade kulturais Timor nian nebe’e temi iha leten ne’e, involve ema barak nomos gasta sasan barak hanesan: osan, karau, kuda, bibi, no fahi. Nune’e mos lakon  tempu barak hodi realisa aktividade kultura ne’e.

Hau foti izemplu ida hanesan halo uma lulik. Aktividade ida ne’e importante atu hametin relasaun familia husi uma kain ida nian. Maibe, atu realiza halo uma lulik ne’e bele han tempu husi fulan tolu to’o tinan ida, nune’e mos persija kontribusaun maksimu husi membru familia tomak hanesan fo  sasan sira nebe’e mensiona iha leten.

Dala ruma familia sira tenki taka sira nia negosio no hasai osan atu nune’e hodi  ba halo aktividade kulturais ne. Ba sira nebe osan laiha tenki fa’an sira nia animal ou buka meus ba halo tusan atu nune’e bele representa sira nia familia iha aktividade kulturais ne. Maske iha ona familia balu nebe’e moderado teb-tebes katak laiha obrigasaun atu tenki fo kontribusaun ba eventu kulturais ne’e, maibe hare husi lalenok kultura nian ou lia nain sira lian,  katak ema sira moderado ne’e laiha hun no abut tanba ne’e obrigatorio atu ema hotu involve an.

Iha parte seluk, ita hare’e katak iha obstaklu barak mak ema hasoru bainhira hari’i ou halao negosio. Obstaklu sira ne’e mak hanesan: menus osamentu, falta rekursu humanus, no falta ekipamentu. Husi ne’e ita bele komprende katak, difisil tebes atu hari’i ou halao negosio nebe sustentavel se kuandu kultura mos aperta  hela deit.  Hodi saida mak bele sosa sasan lori ba fa’an se kuandu osan lori tiha ba halo adat ? oinsa negosio bele lao se tempu negosio nian gasta tiha ba halo adat ? se mak fa’an sasan se ema hotu tenki ba partisipa iha eventu kulturais nian.

Hare’e husi lalaok kultura nomos kondisaun moris agora dadaun ne’e, hau bele hatete katak kultura la fo dalan atu hari’i moris diak ema nian. Se ita kontinua kaer metin buat hirak ne’e entaun sei laiha mudansa ba futuru. Ita persija halo mudansa ruma komesa agora tanba futuru aban bainrua nian depende ba buat nebe’e ita hari’i iha loron ohin. Hau laos hatete atu ita kontra kultura ou atu hamate kultura maibe ita persija buka meus oinsa atu bele iha balansu entre halao kultura no aktividade moris loron-loron nian.

Hau hanoin katak ita persija halo mudansa ruma iha kultura nia laran maibe la halakon valor husi kultura ne’e rasik. Ita persija muda mentalidade ida nebe’e dala ruma hatudu katak  kultura ne’e bele lao se ema lori osan no animal nebe barak. Ita persija muda sistema obrigatorio ba sistema kolaborasaun wainhira halao eventu kulturais. Ita persija muda mentalidade ida nebe’e hatudu katak relesaun familia so metin deit kuandu fo sasan ba malu.

Iha parte seluk ita persija hatene maneja no halo separasaun entre kultura no negosio. Se ita halo tuir buat hirak ne’e, maka ita sei la lakon ita nia kultura nune’e mos ita nia kapital sei la hetan influensa hosi aktividade kulturais.

Tags ,

30 Comments

  1. ann turner says:

    A very thoughtful piece. It’s good to open this debate.

  2. Joao N. says:

    Ne mos los. Maibe, iha halao lisan feto-sae umane ne iha mos buat ida hanaran ‘han isin sikat ruin’. Ne hanesan buat ida ajuda malu. Saida mak mane foun hatama mai, ita mos fo hasoru ba. No saida mak ema lori mai, loron ida ita mos sei lori fali ba. Tuir lolos ne hanesan impas. Kecuali hau fo deit ba i la iha tama fali mai. Maibe ida ne mak halo ita moris sosial ne sai besik malu liu no hatene respeita malu – la iha sistema individuakizmu. Ne mak dehan osan la valor liu ita ema. Ita ema mak hare malu. Prinsipiu Timor nian.

    Kultura mos balu halo ema halibur maun-alin hodi ajuda halibur osan hodi haruka oan sira ba eskola. Ne espesia de sistema hanesan ‘gotong-royong’ iha Indonesia. Ne mak kultura ala timur nian. Izemplu seluk, ema ida deit halo uma mesak ida nia forsa la to, maibe oin sa sira bele halibur malu, ho tau hamutuk saida deit atu halo lisuk uma ida ba ema ida. Iha ne oin sa ita nebe halao program ne atu hanorin mos sira atu tuir kultura maibe la bele to fo impaktu negativu ba sira nia negosiu. Programa berbasis kultural, sosial, no ambiente.

    Irmao Ilidio sira mak halao programa ne tenke esplika halo klaru ba iha ita nia maluk sira. Atu oin sa sira la bele kahur buat rua ne: kultura ho negosiu ne. Se lae Peace Dividend mos sei hasoru problema hanesan ho organizasaun mate rasik no sira seluk tan. Dezenvolve valor kultura nebe diak, kombina ho programa atu halo sira lao ba oin.

  3. Edward Rees says:

    Joao, Obrigado ba ita boot nia komentariu. Edward

  4. Joao N. says:

    Diak ka lae, maun Edward. La iha problema, irmao Apoli ho Elidio, hau nia kolega deit, no hanesan mos maun-alin. Nudar Timor-oan ida no hanesan maun-alin, ami bele tulun malu liu husi fo hanoin ba malu. Ne ami nia obrigasaun nudar Timor-oan. Maibe, hau apresia ho pontu diak barak maun Apoli hakerek ona. Abraco, JN

  5. Josh Trindade says:

    Hau hakarak fo hatene deit katak hau nunka mais falta partisipa iha aktividade kulturais iha hau nia familia. Hau nunka sente aktividade kulturais impede hau nia aktividade seluk no hau senti diak tebes halao aktividade hirak ne’e. Wainhira hau partisipa iha aktividade kulturais, hau aprende buat barak….. hau bele kuinhese hau nia familia barak… nune’e aktividade kulturais kontribui ba dame indiretamente…. ita hatene katak kria dame laos buat fasil no tengke gasta osan barak…. dame laos monu husi lalehan mai… ita ema mak tengke kria dame… kria dame persija osan no tempu … dalan ida ba Timor Oan sira atu kria dame mak atividade kultural sira hanesan Irmaun Apoli temi iha leten….
    Hau hanoin irmao Apoli nia opiniaun iha balun los duni maibe basei liu ba lidun ekonomiku. Opiniaun hanesan Irmaun Apoli nia babain mai husi ema estreangeiru hanesan Malae Portuguese, Malae Indonesia, Igreija, no Ema Estranjeiru barak nebe iha Timor agora dadaun…

    Ita imajina tok…. wainhira aktividade kulturais ne’e laiha, saida mak akontese ba Timor Oan? Ita moris hanesan malae…. Moris hanesan malae laos buat aat, maibe Timor Oan seidauk bele… Pergunta mak, bele ka lae ita hakarak moris hanesan malae?
    Hau moris iha malae nia rain blun no aprende malae nia kultura barak. Moris iha malae nia rain halo hau apresia liu tan Timor nia kultura… Moris iha malae nia rain halo hau nia sentimentu forti liu tan nudar Timor Oan…
    Ita hare malae sira nia kultura hanesan relasaun familial ladun iha… buat ida ne’e diak ka aat? Ita la hatene…. buat ida hau hatene mak, Timor oan seidauk prontu atu husik ninia kultura….
    Peace…
    Josh Trindade

  6. Edward Rees says:

    Hau mos konkorda Josh. Kultura no Kapital bele “lao hamutuk”…?

  7. Apoli says:

    Hau hatete det ita persija depende kultura no halakon valor husi kultura nian.
    Klaru que kultura hametin unidade, hametin relsaun uma kain nian..maibe perguntas mak bele ka lae kultura ho ekonomia lao hamutuk hodi to’o ba iha mehi ida naran povu sai husi mukit?
    Karik assuntu rua nee importante hotu maibe persija iha balansu no ida idak persija lao tuir nia dalan.

    Abraco

  8. Apoli says:

    Desculpa I mean la halakon valor kultura

  9. Jugino says:

    Hau gosta Cultura Timor nian, tanba husi jerasaun avo nian to’o mai be oan sira sei kuinese malu nafatin. Talin no abut familia nian la kotu.

    Maibe problema mos hau nia tiun no maun alin barak mak la iskolah tanba dala ruma inan aman sira faan karau no animal sira seluk hodi ba halo adat mak makas liu. Sira dehan se ami la ba halo adat entaun ami sei moras hotu no mate tanba nee ami tenki ba halo adat. Maibe koandu ami husu atu selu iskolah nee dificil la halimar.
    Oinsa bele kaer metin buat rua nee hamtuk ????

  10. Aprecia tebes no obrigado ba komentariu sira iha leten.

    Hanesan hau temi iha artikel nee katak laiha intensaun atu halakon ou hamenus valor kulturais maibe persija kria balansu no separasaun iha aktividade rua nee.

    Hau asseita ho irmaun Josh katak kria dame ne’e difisil no laos monu husi lalehan mai. Maibe hau mos hakarak hatete katak kultura laos meus uniku atu kria dame. Iha dalan barak atu kria dame..buat hirak ne’e depende ba ita nia karakteristiku no atitude.

    Hau hakat oituan ba iha liidun ekonomiku tanba ho rasaun katak ekonomia importante ba vida moris ema ida ida nian nudar individu, membru familia no nasaun. Dame bele akontese se koandu ema iha uma laran ida ida nia nesesidade responde hotu ona. Hau mos asiste eventu kulturais barak ne’e duni hau hatene katak dala barak kultura bele hamete duni kapital. Hau fo izemplu iha familia balu difisil atu hasai osan haruka oan sira ba iskola, maibe se lia ruma to’o mai sira obriga an ba halo tusan no fa’an sira nia animal hotu lori ba halo lia.

    Oinsa bele hadia futuru se kapital nebe uja ba kapital humanus lori tiha ba halo kultura ?

    Abraco

  11. Jugino Pinto says:

    Hau gosta kultura Timor nian tanba husi jersaun avo nian to’o ba be oan talin la kotu.
    Maibe hau nia tiun sira no familia barak mak la iskola tanba depende liu ba kultura.

    Hau nia ferik katuas sira sempre dehan ita tenki halo adat se lae ita bele moras ou se tiun sira hotar ita bele mate. Mais koandu atu husu osan ba selu iskolah dehan hein lai..osan sedauk iha.

  12. Josh Trindade says:

    Hau la konkorda buat hotu2, hanesan labarik la ba eskola tamba aktividade kultura…. Buat ida aktividade kultura ne’e laos lorloron. Ezemplu, laos lorloron ita hari’i uma lulik. Laos lorlorn ita halo kore metan. Segundu, wainhira familia ida labele kontribui ba lia mate ka lia moris ruma, ita labele obriga. Ita bele deve hela, wainhira iha osan mak foin fo…. izemplu iha hau nia uma laran rasik, hau nia feton sira nebe iha oan eskola barak, entaun ami la husu sira atu tengki fo tamba hare ba ninia kondisaun ekonomia no labarik sira nebe eskola barak…. Kultura laos beik atu obriga ema gasta osan naran2 deit… buat hotu2 iha dalan…

    Maluk sira nia opiniaun iha leten sujeru katak kultura Timor nian hanesan buat ida karik obriga ema atu fo kontribusaun no hamate ema nia vida…. hau hanoin laos, se kultura Timor nia ho objetivu ida hanesan ne’e karik sosiedade Timor labele moris to’o agora…

    Atu habadak lia, ita labele uza fali malae nia matenek hodi analiza Timor nia kultura tamba buat rua ne’e lahanesan. Hau hare Timor Oan barak mak gosta deit kritika kultura Timor nian maibe sira nunka mais gasta tempu atu aprende ka buka hatene klean liu tan… Timor Oan barak kritika kultura Timor, maibe sira lahatene katak sira koalia tuir deit buat nebe malae sira koalia/kritika tiha ona… Neduni ba hau, hanesan malae nia kritika, mais sai husi Timor Oan nia ibun tutun…
    Abraso…

  13. Josh Trindade says:

    Atu aumenta deit, se aktividade kultura hamate vida ekonomia no hapara labarik sira ba eskola karik, ohin loron matenek iha Timor laiha. Realidade hatudu katak, mesmu Timor sei kontinua halao ninia kultura no mesmu susar barak, tinan ba tina matenek Timor Oan aumenta ba bebeik. Hau hanoin iha tempu oin mai Timor oin so matenek ba oin, laos ba kotuk… neduni hau ladun preokupa ho aktividade kultura hamate ema nia ekonomia uma laran ou hapara labarik sira nia eskola. Bahasa karik ita dehan ida ne’e “alasan mengada-ada”.

  14. Josh Trindade says:

    Atu Aumenta buat nebe hau koalia iha leten hau bele fo ezemplu no kompara ba hau nia an rasik.

    1. Hau hanesan ema ida nebe suporta aktividade kultura iha familia nian hanesan halo lia mate no lia moris inklui halo uma lulik, barlaki, kore metan, nsst…

    2. Hau mos suporta uma laran hanesan sosa hahan ba ema kuaze 23 pesoas (familia tolu hamutuk ho subrina no sobrina hotu).

    3. Suporta labarik ba eskola husi nivel primaria to’o universidade. ne’e inklui sosa roupa, selu eskola, selu transporte nsst.

    Husi buat tolu iha leten sura ba sura mai hau gasta osan iha no. 2 (gasta ba hahan) no. 3 (gasta ba edukasaun) mak barak liu. Husi esperiensa desde ukun an, hau gasta ba aktividade kultural hanesan temi iha no. 1 ne’e oituan deit… Hau bele dehan hau nia gastu maioria ba no.2 no no.3 i gasta ba no.1 hau hanoin 10-15% deit.

    Neduni hau la konkorda dehan aktividade kultura hamate kapital ou impede labarik ba eskola.

    Hau husu para iha tempu oin mai ema ruma halo peskija klean kona ba buat ida ne’e para ita nudar Timor Oan labele fo todan ba kultura. Buat ki’ik ka bo’ot ruma, ita dun mak kultura… Hau hare kultura timor nian sai hanesan “bibi metan” ba problema hotu2 iha Timor laran…

  15. Josh Trindade says:

    Baseia ba ezemplu tolu nebe hau fo iha leten, hau halo konkluzaun katak:
    Gastu no.1 (aktividade kultural), ita hare laos buat ida ke akontese loron2. Aktividade kulturak mos laos ema ida deit, maibe ema barak fo kontribusaun.
    Maibe Gastu no.2 ne’e buat nebe loron2, izemplu loron ida ita tengke han dalar 2 ka 3, entaun persoja osan loron2.
    No.3 mos lororn2, tamba labarik sira loron2 tenke ba eskola tamba ne’e gasta osan barak.

    Hau espera buat sira ne’e bele fo hanoin ba maluk sira. Iha pergunta karik bele hakerek mai hau liu husi email: sakoko@hotmail.com
    Obrigado.
    Josh Trindade

  16. Hau hanoin komentariu sira ne’e mesak diak deit, maibe realidade nebe iha mak Kultura iha duni pengaruh ba iha ema nia moris. Simplest deit iha hau nia Rain (lospalos), ema barak dehan katak karau barak, maibe iha hau nia sucu laran desde Indonesia nia tempu to’o agora foin sarjana 2 deit, no restu ne’e foin koko atu eskola mabe barak liu ne’e iha hela duut laran hein karau no bibi sira. Tamba sa, tamba sibuk liu ho adat, oan atu ba eskola dehan osan laiha, maibe ba to’ok lia karau 2 to’o 3 bele mate iha momentu ida hanesan. Kultura importante, maibe se liga ba asuntu Fetosan Humane, ne’e iha duni implikasaun bo’ot ba futuru labarik sira nian.

  17. Jose Costa says:

    Hau hanoin komentariu sira ne’e mesak diak deit, maibe realidade nebe iha mak Kultura iha duni pengaruh ba iha ema nia moris. Simplest deit iha hau nia Rain (lospalos), ema barak dehan katak karau barak, maibe iha hau nia sucu laran desde Indonesia nia tempu to’o agora foin sarjana 2 deit, no restu ne’e foin koko atu eskola maibe barak liu ne’e iha hela duut laran hein karau no bibi sira. Tamba sa, tamba sibuk liu ho adat, oan atu ba eskola dehan osan laiha, maibe ba to’ok lia karau 2 to’o 3 bele mate iha momentu ida hanesan. Kultura importante, maibe se liga ba asuntu Fetosan Humane, ne’e iha duni implikasaun bo’ot ba futuru labarik sira nian.

  18. Topiku nebe interesante tebes no persija duni hodi halo debate tanba iha ligasaun ho realidade moris loron loron nian.

    Hau hatene kultura ne identidade rai ou nasaun ida nian. Ema hotu hotu iha mundu sempre iha nia kultura. Mesmo ke modernu ou tradisional ida nee fila ba ema ida idak nian an atu adapta.

    Hau hanoin maun Apolinario Guterres nia idea ne diak tebes atu fo hanoin ba ita timor oan sira oinsa bele fahe osan no tempu ba iha kultura no mos oinsa rai osan tempu ba iha hadia moris ohin loron no ba futuru.

    Hau la konkorda se ita dehan hanoin ekonomia ne mai husi malae sira nia hanoin. Tempu to’o ona atu ita hadia vida moris ema nian nomos eduka ita nia ema sira atu hadia nia moris. Ita nia oan, ita nia familia tenki hetan edukasaun nebe diak atu nune sei la hakruk nafatin ba liu rai sira nomos ba ema bo’ot sira.
    Ita lalika tau kulpa ba ema rai liur katakl ema mak mai influensa ita..maibe ita rasik mak tenki hatene an oinsa kapta influensaun hirak nee.

    Hau mos konkorda katak kultura ne fo influensa makas tebes ba ekonomia no edukasaun iha ema Timor nia let. Ita la persija halo peskija mais ita ba tur dada lia det ho tiu tia sira nebe faan sasan iha kios ka merkado nee. Sira sempre temi dehan lia mate la husik ita…

    Hau kontenti ho maun Josh nebe hatete katak suporta makas adat nomos bele ajuda nafatin familia sira..maibe maun komprende lai katak ita ema nia moris sempre la hanesan. Dala ruma maun husi jerasaun Lirurai sira karik.. ou dala ruma maun funsionariu nebe manang osan bot karik..maibe oinsa ho ema sira nebe kada loron ida hetan det dollar 2 mai kraik ?

    Maun Josh, hau la sseita liu ho ita bot nia hanoin ida dehan
    ” Segundu, wainhira familia ida labele kontribui ba lia mate ka lia moris ruma, ita labele obriga. Ita bele deve hela, wainhira iha osan mak foin fo..”

    Maun diak liu keta hanehan ita nia ema nia moris ho deve tanba det ba halu adat…adat ohin halo abang hotu ona..maibe deve nee hanesan tusan nebe osan nain sempre mai sisi hela det..Dala ida tan keta obriga ema deve par ba halo adat….nee hanoin nebe la induka.

  19. Noyq says:

    Ideas mesak furak.
    Maun sira Lospalos nia adat fetosan-umane ida 75 ekor nee hare ba redus mai 2 ekor det na

  20. Kultura Timor laos deit hamate kapital maibe dala barak mos hamosu violensia domestika..liu liu ba feto sira.

    Keta dehan kultura nee ladun fo vantagen mais kapital iha vantagen bo’ot.

  21. Josh Trindade says:

    Ba Mana Emiliana:
    Wainhira hau koalia deve, hau la refere ba atu haruka ema ba deve osan husi ema seluk. hau nia hakarak atu dehan katak, se ema ruma labele kontribui ba adat, ita labele obriga sira atu fo kedas agora. Sira bele kontribui hanesan ajuda servisu, ou sira bele dehan, agora ami seidauk bele fo tamba osan laiha…. Hau hanoin ita komprende sala hau nia liafuan…

    Buat ida adat ou kultura ne’e laos “hitam diatas putih”. Buat ida ne’e flexible tebtebes…. Maluk sira sira nia koalia halo kultura ne’e hanesan buat ida karik hanesan lei ou konstitutuisaun. Ejemplu, hau kaben ho feto ida depois hau lakohi fo Bralaki…. hau hakarak husu ba imi. Se mak mai ko’a hau nia tilun ou se mak hatama hau iha prisaun bekora ou lori hau ba Tribunal wainhira hau la fo barlaki? hau Hanoin laiha… komarka ba la halo tuir adat laiha… Signifika katak, Buat ida adat ou kultura ne’e kona ba konsiensia… laos obriga…. ita nia interpretasaun mak ‘beik’ laos kultura mak beik…

    Kona ba ema sira nebe manan osan $2 loron ida. Ho kbi’it ekonomia hanesan ne’e, nia halo adat ka la halo adat nia labele nafatin suporta ninia eskola ba nivel universidade… iha pontu ida ne’e labele ita dun ba kultura… ita tengki husu ba governu atu oinsa sira bele kria mekanismu hodi fo tulun ba kbi’it laek sira atu bele hetan oportunidade eskola to’o nivel universidade…. ida ne’e laos kultura nia kulpa, maibe governu nia kulpa…. tamba wainhira ema nia rendementu ki’ik liu oinsa mos nia labele nafatin hetan edukasaun enebe diak…

    Ita bo’o sira hanoin tok…. iha familia ida ninia rendementu $2 loron ida… nia iha oan nain 3. Ita husu tok ba familia ne’e atu lalika halo adat/kultura… bele ka lae familia ne’e suporta ninia oan to’o iha nivel universidade? ejahtamente familia labele, se laiha suporta eksternal hanesan bosu estudu…

    Tamba ne’e wainhira ema kiak, sira halo adat ka la halo adat kondisaun sira nia hanesan deit… Hau sujere atu ita lobi governu hodi kria sistema nebe diak atu ajuda ema tomak, duke ita fio kulpa ba kultura…
    peace

  22. Tito Pinto says:

    Topíko ida interesante tebes, atu hau mos hakarak fó komentário oituan.
    Koalia kona-ba kultura hau nia hanoin halai liu kedas ba Halo Lisan – Uma Adat, lia Feto San Umane, Koremetan, Ke’e ruin, nst. Ita lalika tan atu ba husu matenek na’in sira kona-ba definisaun kultura, ita hakat deit ba iha merkado e husu tok ba Tiu no Tia sira, saida mak kultura? Sira hatene liu oinsa esplika kona-ba kultura.

    Historikamente, kultura fó duni vantajem bo’ot ba iha vida sosial komunidade ida nian, tamba sira bele hatene malu, salva malu, ajuda malu no koñese malu diak liu tan – relasaun familia sai metin liu. Signifika katak kultura bele kria ambiente dame ida iha komunidade. Maibe, hau hakarak hatete de’it katak kultura la’os dalan uníko ida atu kria no hametin dame iha komunidade.

    Kuandu ita liga fali ba aspeto ekonomia nian, tuir hau nia hanoin lo’os duni katak kultura mos fó impakto bo’ot ba vida moris komunidade (familia) ida nian, (ezemplo – hanesan maluk balun sublinha ona iha leten). Geralmente, kultura Timor nian inderetamente obriga komunidade (familia) ida atu tengki kumpre sira nia dever kultural nian. Realidade hatudu duni katak familia barak mak taka sira nia negosiu, fa’an sira nia animal, no la-konsege lori sira nia oan ba estudu iha nivel edukasaun ne’ebé mak a’as tamba deit atu kumpre sira nia dever kultural.

    Los duni katak, kultura sira ne’e la’os halo lor-loron, maibe ninia impakto ne’e mak longo prazo, familia balun tengke selu sira nia deve to’o tinan barak. Ikus liu hau hakarak hatete de’it, claro katak katak kultura nia benefisio ne’e bo’ot tebes ba moris komunidade / familia ida nian, maibe mos se-furak liu kuando ita mos diminui tiha dever kultural ne’ebé mak dalaruma mos hanehan ita. Abraco.

  23. Kerytilo says:

    Husi komentarius hirak iha leten, hau atu dehan katak:

    Nasaun Timor moris iha mundu nebe tuan, no foin tinan 11 nia laran senti no kaer kuda talin rasik hodi lori vida nasaun ba prosperidade povu nia. Entaun banhira ezisti nudar nation-State, ninia ema (povu) mos tengke hanoin ona oinsa bele moris ida turbolensia moris nasaun, sosiade nomos mundu global. Area subkultura hanesan “adat” tengke fo redefinisaun kontekstual tamba komesa hasoru ona vida ekonomia sosiadade nebe kompleksu. Hau konkorda ho irmaun Apoly katak tempo too ona ba ema Timor halo diskursu/debate nebe atu hanoin lisuk konaba substansia husi Sa benefisiu no impaktu husi adat nia kuandu ligadu ba moris ekonomia povu Timor.

    Hau atu sita deit kolega ida naran “Levi Vasconcelos” hateten katak ” importante dezenvolvi karakter nasaun nia iha kada ema ida-ida iha sosiadade nia laran, liu husi valos spritualidade Cultura (komprehesivu) nomos rasionalidade nebe sai rekursu ba dezenvolvimento karakter Povu Timor Nia”. Pergunta mak too hene be ona nivel konsensia ema Timor hodi halo balansu paradigma kompleksu iha TImor karik hasoru kompleksidade moris ekonom, sosial, cultura no Politika? entaun ita ema Timor tengke hanoin lisuk ona liu hosi debate akademiku nia hodi evita atitude subjetivus nia no bele metin iha atitude objektivus/kritikus. selae, ita moris nafatin iha paradigma tradisional, nebe domina ho atitude sentimentu, gosip, ka boatus, no presepsaun multidimensional hodi rezolve kompleksidade problemas hanesan hanesan buat nebe temi iha leten.

    Sugestaun: Persiza iha nafatin kestoens Ekonomia- no Kulura nebe debatable to hetan ninia sentesa ba solusaun.

    karik iha ema ruma halo peskiza atu bele sukat ninia korelasional no analisis deskriptif ruma ba kestoens iha leten.

  24. Domito Costa says:

    Los..hau mos tuir hanoin hirak nebe mak ita bot sira hatete ona

    Iha ne hau so atu hatete deit katak kultura identidade nasaun ida nia sekarik ita la iha kultura entaun ita moris la iha valor ona rai lulik ida ne, maibe tanba deit iha fiar metin ba ita nia kultura no ema seluk la sama ita nia ulun arbiru. Karik iha momentu neba mak ita nia bei ala sira la lisan nebe mak forte ita sei sai bai naka ba ita nia rain. Maibe tnba deit ita nia Avo sira dehan katak lisan mak ita nia maromak no ita nia forsa. Karik agora mak ita fiar liu ba buat hirak nebe mak moderno ita nia kultura sei lakon no ita sei la iha tan ona identidade no dignidade hanesan timor oan, ita sei sai hanesan ita nia maun alin ka inan feton sira nebe mak iha Australia. Hau deskontente wainhira ita husik hela ita nia kultura ba tuir fali kultura rai seluk nian hanesan, Carnaval. Ida ne laos ita nia kultura maibe tanba saida Timor oan gosta los hakarak tuir Carnaval nusa mak ita la hatudu ita nia rasik? ida ne hatudu momos katak bebeik no neneik ita sei lakon buat hotu maibe ita halao ita nian rasik timor hotu seo hamutuk…….

    Ita nia bei ala sira dehan ho lia dadolin dehan hanesan ne” moris ho lisan laos fasil maibe moris ho moderno buat hotu fasil” ne ita nia fe lametin……

    Ita bele halo buat maibe keta haluha promove nafatin ita nia kultura rasik…maske iha modansa….

    Hau husu deskulpa karik buat ruma mak hu la kompleto..kompleta ba…tanba ita ema moris sei la halai husi sala…husi mak bele hadia…Obrogado

  25. Fasto Seloi Craic says:

    Ha’u gosta tebes wainhira ita buka valores nebe mak diak husi ita nia cultura rasik. Ita hotu bele fo Comentario atu redus, buat nebe ita atu halo iha ita nia culrura (kore metan, halo uma lulik, ber lake, etc). cultura mak ita nia riko soin. Ita bele halo compara mos hos nasaun seluk iha mundu ne’e. Sira iha sira nia cultura hanesan respeita mate bian sira (leluhur).

    Ita bele fo hanoin katak “Cultura hamate Kapital?” maibe ita buka took saida mak diak husi ita nia cultura. Por ejemplo ita bele hateten “kore metan hanesan parte ida atu respeita matebian (leluhur)”. Tamba sa?….
    Ita mos tengue loke neon mos atu studa livros husi Antropolog sira hanesan EDWARD B. Taylor. Nia hakerek furak tebes kona Cultura. Tamba sa ema seluk hakarak studa ita nia cultura ita rasik la fo valor diak ba ita nia Cultura?

    Hau gosta tebes ita nia hanoin…obrigado.

  26. suarez says:

    dala barak kultura bele oho no estraga ema nia ekonomia familia uma laran nia tamba bele prejudika sira nia vida moris loro-loron….

  27. nicfi says:

    kultural hatudu katak ema ne mai husi nebe ou nia intidade ema, timor leste ho nia kultural nebe mak furak fase parte ba moris loron- loron iha sociadade, liu husi dalan kultura nian ita bele respeitu malu, valores sira ne be mak bei ala sira husik hela mai ita tenki konserve nafatin, parte negativu ne mak la fo valor mai ita oinsa ita buka atu hadiah, redus itoan, labele fo impactu ba familia ou ba oan sira nia future, oinsa ita buka alternativu saida mak dik ba ita kultura timor nia iha futuru.

  28. Leubasa nyto says:

    tuir hau nia hanoin kultura laos buat ida nebe ita nar-naran tur intrepreta katak ida nee la diak
    ida neba diak maibe antes ita atu koalia kona ba kultura ita presiza investiga profunda kona ba
    saida los mak kultura tamba kultura laos buat foun ida maibe kultura dezde ita nai bizavo no avo
    sira ate ita agora tamba nee ita tenke ba nati tuir.tamba liu husi kultura ita bele hatene malu
    ida nee hau nia tiun avo primu prima tamba nee ita tenke lao tuir nafatin e depoiz ita parte nebe la diak ita minimiza no ida nebe diak ita halao.

  29. Guilher says:

    Se mak dehan katak kultura hamate kapital, kultura hamate kapital ida nebe, kultura sedauk hamate kapital ida tanba kultura hanesan ita nia bei ala sira uluk moris ho kedas kultura, no sira haburas mos kapital sosial, ho ida ne kultura sei la hamate kapital, no agora ita hotu hare kultura suporta mos kapital humana, ema sempre tur hamutuk haruka sira nia oan ba eskola, ho ida ne kultura laos sai inpaktu bot ba kapital, ita nudar timor oan labele hatete kultura sai inpaktu ba kapital so ema nebe uja kultura la hatene mak hanesan ne’e.

  30. hau kontente tebes ho kolega sira nia opinaun kona ba sistema kultura nian, tuir hau nia hanoin kultura ita labele halakon maibe ita presiza hadia diak liu tan, tamba iha mundo ne’e laiha nasaun ida nia kultura mak uniko liu maibe hotu-hotu uniko, Ne’e duni kuando koalia kona ba Kultura ita nia fiar tengki metin Selae kultura bele babeur fali ita tamba ne’e Ligasaun entre ita ema ho Maromak, hanesan mos dutrina husi religiao sira nian kona ba fiar.

Leave a Comment


Rss Feed Tweeter button Facebook button Youtube button